ASPress - czasopisma pedagogiczne


ARCHIWUM WYDAŃ CYFROWYCH
       
Język Niemiecki



Wydania z lat 2009-2016 dostepne są w wersji elektronicznej jako pliki PDF. Są one identyczne z wersjami drukowanymi. Jednakże nie zawierają materiałów, które były na płytach CD/DVD dołączanych do niektórych wydań drukowanych.
W wersji drukowanej dostepne jest tylko jedno wydanie - 3/2016.
Więcej


Zbiór 52 felietonów poświęconych współczesnej Polsce, Polakom, polityce, roli telewizji i mediów we współczesnym świecie, globalizacji i konsekwencji wynikającej z naszego otwarcia na świat.
Wydanie w postaci pliku PDF
Cena 10 zł.
Zamów


Książka o podróżach, poznawaniu, odkrywaniu i podbijaniu świata, o pokonywaniu kolejnych horyzontów ludzkiego rozwoju. Ludzie wędrują od wieków, zawsze chcieli zobaczyć, co jest za kolejną rzeką, górą, morzem, za nowym horyzontem. Ta wędrówka pozwoliła najpierw poznać naszą planetę, a dziś już zaprowadziła człowieka poza granice Układu Słonecznego. Kim są ci, którzy zmieniają historię świata? Dlaczego Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę, a Mikołaj Kopernik „poruszył” Ziemię?
Wydanie w postaci pliku PDF.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydanie drukowane



Historia powstania  * Dane techniczne * Słynne rajdy * Rozwiązania konstrukcyjne

Pierwszy pojazd z napędem na obie osie skonstruowano w 1824 r. a więc ponad pól wieku wcześniej od samochódu. Jednak dopiero wojskowi amerykańskiej armii jako pierwsi chcieli mieć pojazd, który pojedzie każdą drogą, pokona głębokie rowy  i wyposażony będzie we wciągarkę, tak by mógł poruszać się w każdym terenie.
Cena 10 zł.
Zamów

Wydania specjalne "Geografii w Szkole"

2011

2010

2009

2008


Cena kompletu wydań 50 zł
Cena jednego wydania 10 zł
Zamów



Nowość!


Więcej

Artykuły archiwum

12.11.2017

Witaminy – małe cząsteczki o wielkiej mocy

 Organizm ludzki jest jak ogromna fabryka, w której równocześnie, ale na różnych poziomach zachodzą złożone procesy biochemiczne i skomplikowane reakcje. 

Do tego, aby wszystko działało sprawnie i aby organizm mógł rosnąć i prawidłowo się rozwijać potrzebne są różnorodne składniki nieorganiczne (makroelementy i mikroelementy – jony metali, np. Na+, K+, Zn2+, Cr3+, Mg2+, Cu2+, Mn2+, Fe2+ czy Fe3+ oraz aniony) i organiczne (np. węglowodany, tłuszcze, białka, naturalne barwniki oraz witaminy), dostarczane do organizmu wraz z napojami i pożywieniem. 

W znacznym stopniu od nas samych i naszej wiedzy na ten temat zależy czy dostarczymy organizmowi wszelkich niezbędnych składników, nawet tych potrzebnych w śladowych ilościach, aby „fabryka” działała prawidłowo jak najdłużej.

Witamina znaczy tyle co: witalny (niezbędny, nieodzowny do życia) i amina (która wskazuje na obecność azotu w danej cząsteczce, gdyż wcześniej sądzono, że w skład tych związków wchodzi co najmniej jeden atom azotu). Jak się później okazało, azot zawierają jedynie witaminy B i witamina H.

Do czego potrzebne są witaminy?

Okazuje się, że w dawnych czasach dieta ludzi nie była tak zróżnicowana, jak to ma miejsce obecnie (choć nawet i teraz są ludzie, którzy nie stosują urozmaiconego sposobu odżywiana się), a także wiedza na temat niezbędnych do życia w zdrowiu składników była bardzo ograniczona, co prowadziło do różnorodnych schorzeń. Przykładem może być szkorbut (krwawienie dziąseł, następnie utrata zębów oraz wiele innych objawów, a nawet śmierć) spowodowany, jak już obecnie wiadomo, długoterminową dietą ubogą w witaminę C. Na chorobę tę często zapadali, zwłaszcza w średniowieczu, marynarze pozbawieni dostępu do owoców i warzyw, a spożywający głównie suszone solone mięso i suchary

Małe a niezbędne

Aby procesy biochemiczne w organizmie zachodziły bez zakłóceń, potrzebna jest często śladowa ilość różnych cennych składników, do których zaliczyć należy witaminy. Współcześnie znanych jest 14 witamin. Najczęściej dzielone są one pod względem ich rozpuszczalności w wodzie (ich ewentualny nadmiar jest wydalany z organizmu z moczem): C, B1, B2, B6, B12, B13, niacyna, kwas foliowy, kwas pantotenowy, biotyna oraz w tłuszczach (i te niestety mają zdolność do kumulowania się w organizmie): A, D, E, K. Obecnie już dokładnie wiadomo, w jaki sposób na organizm człowieka wpływa nadmiar lub niedobór tych cennych składników. To dzięki nim enzymy (duże białka) są sprawnymi katalizatorami mnóstwa reakcji biologicznych. Jest to o tyle istotne, że często konkretny enzym wykazuje aktywność w jednej określonej reakcji biochemicznej, gdyż enzymy odznaczają się wysoką specyficznością w działaniu. Przykładowo w przewodzie pokarmowym człowieka enzym amylaza katalizuje tylko i wyłącznie hydrolizę skrobi do glukozy. Do tego, aby enzym mógł działać, potrzebny jest kofaktor – mała niebiałkowa część, którą często są różne witaminy. Połączenie dużego białka (apoenzymu) z kofaktorem to holoenzym (apoenzym może też być połączony z grupami prostetycznymi) i tylko w tej formie jest zdolny do katalizowania reakcji.

Witamina A

Witamina A to związek naturalny pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Inaczej nazywana jest też witaminą wzrostu, gdyż pobudza rozwój młodych osobników, jest też odpowiedzialna za prawidłowy wzrost, regenerację i różnicowanie się nabłonków. Witamina A jest związkiem nietrwałym, dobrze rozpuszczalnym w tłuszczach, wrażliwym na czynniki utleniające, światło i temperaturę. Karoten wyodrębniono z karotki (odmiana marchwi) w 1831 roku i jest on mieszaniną trzech izomerów α-, β- i γ. Cykliczne fragmenty β-karotenu i witaminy A tworzone są przez pierścienie jononu. Beta-karoten to prowitamina A.

Jedna cząsteczka β-karotenu w organizmie człowieka ulega przekształceniu za pomocą odpowiednich enzymów do dwóch cząsteczek witaminy A zwanej retinolem, który jest rozprowadzany do wszystkich tkanek organizmu . Natomiast α-karoten i γ-karoten przekształcają się tylko do jednej cząsteczki witaminy A ze względu na nieco odmienną budowę. Przyswajanie karotenów ułatwia ugotowanie i odpowiednie rozdrobnienie potraw.

Retinoidy przyczyniają się do odnowy naskórka, aktywują zachodzące w nim procesy i regenerują go.

Witamina A należy do witamin opóźniających procesy starzenia skóry i warunkuje procesy widzenia oraz jest czynnikiem wzrostowym. Usprawnia funkcje obronne skóry, zwiększa zawartość protein, zwłaszcza kolagenu w skórze właściwej.

Witamina A jest niezbędna w procesie widzenia, zwłaszcza przy niedostatecznym dostępie światła. Proces polega na łączeniu się retinalu (aldehydu powstającego z witaminy A) z białkiem o nazwie opsyna, dzięki czemu tworzy się barwnik siatkówki – rodopsyna. Magazynem witaminy A w organizmie człowieka jest wątroba, która uwalnia jej stosowne ilości w miarę zapotrzebowania. Zmagazynowana ilość jest wystarczająca na kilka miesięcy, toteż ewentualna awitaminoza pojawia się po dość długim czasie.

Choć myśląc o witaminie A wręcz automatycznie kojarzymy ją z marchewką (zawierającą prowitaminę A), to znajduje się ona także w mięsie, mleku i jajkach. Co ciekawe, u osób zamieszkujących tereny podbiegunowe i spożywających duże ilości wątroby niedźwiedzia polarnego dochodzi do ostrych zatruć witaminą A (10 mg/g wątroby). Jednak spożywanie pokarmów bogatych w karotenoidy nie wywołuje efektu toksycznego, gdyż są metabolizowane do witaminy w ramach aktualnych potrzeb organizmu.

Okazuje się, że nie we wszystkich regionach świata dostęp do witaminy A jest jednakowy. Przykładowo w krajach, gdzie głównym pożywieniem jest ryż, mieszkańcy często zapadają na ślepotę. Jako nowość biotechnolodzy wprowadzili na rynek „złoty ryż”, który ma „zaprogramowane” (w wyniku modyfikacji genetycznych) wytwarzanie β-karotenu, jednak czas pokaże czy taka ingerencja w naturę nie będzie źródłem różnych problemów.

Kompleks witamin B

Do witamin z grupy B zaliczyć można: B1 – tiaminę, B2 – ryboflawinę, B3 – niacynę (witamina PP = kwas nikotynowy + amid kwasu nikotynowego), B5 – kwas pantotenowy, B6 – pirydoksynę, B12 – kobalaminę, B13 – kwas orotowy i witaminę H.

Witamina B1

Tiamina jest witaminą niezbędną w procesie oddychania tkankowego polegającego na przemianie węglowodanów, wpływa także na prawidłową pracę mięśni oraz funkcjonowanie układu nerwowego, gojenie się ran i odczuwanie bólu. Niedobory tej witaminy mogą się pojawiać szczególnie przy wysiłku umysłowym i fizycznym, uprawianiu sportu w stopniu wyczynowym, w przypadku spożycia dużych ilości kawy i herbaty, czy alkoholu, a także u osób prowadzących aktywny tryb życia oraz narażonych na długotrwały stres, a ponadto u osób starszych.

Witamina B2

Ryboflawina jest ważnym związkiem warunkującym prawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, systemu odpornościowego organizmu oraz narządu wzroku.

Podobnie jak inne witaminy, również ryboflawina jest składnikiem koenzymów, w tym przypadku katalizujących szereg reakcji redoks, uczestnicząc w przemianach tłuszczów, białek i węglowodanów. Wspomaga przemianę witaminy B6 (pirydoksyny) oraz witaminy M (kwasu foliowego) do form koenzymatycznych. Znajduje się zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego (mięso i wędliny wieprzowe oraz drobiowe, wątroba, mleko, sery żółte i jaja), jak i roślinnego np. w fasoli.

Witamina B3 (PP)

Pod nazwą witamina PP zaklasyfikowano dwa związki: kwas nikotynowy i amid kwasu nikotynowego. Kwas nikotynowy, związek tak istotny w diecie człowieka, można syntetycznie otrzymać z bardzo toksycznej dla ludzkiego organizmu nikotyny.

Związek ten wykazuje działanie żółciotwórcze, silnie rozszerza obwodowe naczynia krwionośne, a stosowany w dawkach nawet do 2 g dziennie powoduje obniżenie poziomu cholesterolu i trójglicerydów. Niacyna (kwas nikotynowy) jest czynnikiem przeciwpelagrycznym. Pelagra jest chorobą wywołaną brakiem tej witaminy i kiedyś dotykała szczególnie ludzi na obszarach, gdzie masowo spożywa się kukurydzę. Rozwiązaniem takiego stanu rzeczy było dodawanie tej witaminy do pieczonego chleba kukurydzianego. Niacyna jest składnikiem koenzymów NAD i NADP biorących udział w przemianie węglowodanów, białek, tłuszczów oraz syntezie erytrocytów, hormonów (m.in. insuliny powodującego utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi). Ponadto witamina PP odpowiedzialna jest za utrzymanie skóry w dobrej kondycji poprzez zapewnienie prawidłowego funkcjonowania nerwów. Wpływa też korzystnie na pracę przewodu pokarmowego. Jej działanie obejmuje też udział w detoksykacji organizmu oraz obniżanie toksycznego działania niektórych leków (np. przeciwnowotworowych). Amid kwasu nikotynowego (nikotynamid) jest częścią składową koenzymu dehydrogenaz biorących udział w reakcjach redoks. Wraz z witaminą C i metioniną powoduje przyśpieszenie regeneracji purpury wzrokowej.

Pożywienie bogate w tę witaminę to głównie: wątroba wieprzowa, cielęcina, wołowina, świeże ryby (np. śledzie, karpie czy łososie), kasza jęczmienna, fasola (suche ziarno), pomidory, groszek zielony oraz suche ziarno, ziemniaki, soja, ziarna zbóż, nasiona słonecznika, drożdże, ser, orzechy ziemne, otręby pszenne, rośliny strączkowe i sery. Korzystne jest także spożywanie produktów bogatych w tryptofan (aminokwas, który jest przekształcany w organizmie w niacynę: mleko i jego przetwory, ryby, banany, suszone daktyle i inne produkty bogate w białko).

Witamina B5

Kwas D-pantotenowy jest jednym ze składników witaminy B5. Jego obecność w organizmie człowieka potrzebna jest do utrzymania prawidłowego metabolizmu węglowodanów, białek oraz tłuszczów oraz w syntezie niektórych hormonów. Ponadto usprawnia działanie układu sercowo-naczyniowego, nerwowego i pokarmowego, a także wpływa na przyspieszenie gojenia się ran.

Witamina B6

Pirydoksyna jest związkiem w istotny sposób wpływającym na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego oraz właściwą pracę serca, skurcze mięśni i ciśnienie krwi. Podnosi też odporność organizmu. Witamina B6 pełniąc rolę koenzymu wchodzi w skład ponad 100 enzymów biorąc udział w przemianach białek oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E i K), a także tryptofanu wspomagając jego przemianę w witaminę B3.

Witamina B12

Kobalamina, czyli witamina B12 jest związkiem ciekawym ze względu na nietypową budowę, a w szczególności na to, że jej cząsteczka w swojej budowie zawiera kobalt (kation na +3 stopniu utlenienia i w tym układzie jest sześciokoordynacyjny). W warunkach redukujących jon Co(III) może przechodzić na drugi, a nawet pierwszy stopień utlenienia. Okazuje się, że jej niedobór wywołuje niedokrwistość czy uszkodzenia nerwów, jest niezbędna w procesach podziałów komórkowych i wytwarzaniu zdrowych czerwonych krwinek, jak i tworzeniu mieliny będącej składnikiem osłony włókien nerwowych. Jej działanie związane jest też z metabolizmem białek i tłuszczów. Podstawnikiem –R w cząsteczce kobalaminy może być np. grupa metylowa –CH3 lub hydroksylowa –OH czy cyjankowa -CN.

Witamina B13

Witamina B13 (6-karboksyuracyl) to inaczej kwas orotowy – związek pochodzenia naturalnego, występujący w produktach mlecznych, m.in. w serwatce oraz w warzywach korzeniowych. Związek ten wzbudza coraz większe zainteresowanie chemików, biologów i przedstawicieli nauk medycznych z uwagi na jego unikatową pozycję w układach biologicznych, jak i znaczenie terapeutyczne jego pochodnych. Odgrywa on bowiem kluczową rolę w biosyntezie zasad pirymidynowych, tworzących nukleozydy i nukleotydy, wchodzące w skład kwasów nukleinowych, a jego kompleksy z metalami wykazują aktywność przeciwnowotworową.

Witamina H

Kolejną należącą do witamin z grupy B (oznaczaną jako B7) jest witamina H, która bierze udział w procesach karboksylacji. Odznacza się rozpuszczalnością w wodzie oraz stosunkowo dużą odpornością na działanie podwyższonej temperatury. W przypadku niedoboru witaminy H obserwuje się rogowacenie skóry oraz wypadanie włosów i ogólne osłabienie. Produktami spożywczymi bogatymi w tę witaminę są: mleko, drożdże, żółtka jaj i wątroba.

„Paradoksalna” witamina B17

Pod nazwą witamina B17 ukrywa się naturalny związek – amigdalina (inaczej – letril), która zawiera w cząsteczce ni mniej ni więcej, ale grupę cyjankową. Wiedząc o śmiercionośnym działaniu cyjanków aż trudno uwierzyć, by zawierający je związek mógł być zarazem witaminą, czyli substancją organizmowi niezbędną. Cyjanek naturalnie występuje między innymi w pestkach moreli, śliwek, czereśni czy jabłek.

W 2000 r. pojawiły się doniesienia londyńskich badaczy o antynowotworowym działaniu owej witaminy, przy czym badania dotyczyły rośliny o nazwie kassawa, będącej naturalnym źródłem cyjanku w postaci takiej, w jakiej występuje on także w pestkach moreli. Okazało się wówczas, że rośliny tworzą ten związek w celu niszczenia nowotworów i stąd przypuszczenie, że również u ludzi cyjanek w odpowiednich ilościach mógłby powodować takie działanie (…)

 

Więcej przeczytacie w artykule dr Joanny Kurek Witaminy – małe cząsteczki o wielkiej mocy w najnowszym wydaniu (3/2016) „Chemii w Szkole”

Powrót